Neuro en eco

Zijn wij ons brein? Is ons bewustzijn, net als in The Matrix, ingeplugd in een ‘werkelijkheid’ waar het even goed weer van ontkoppeld kan worden? Of zijn we uit onze bol? Strekt ons bewustzijn zich door onze lichamen en acties uit tot in wat we ‘materie’ noemen, waar het niet principieel van te scheiden is?

Zowel in het zogeheten breindebat als in de discussie die het woord antropoceen oproept eisen vragen als deze vandaag de dag een hoofdrol op. In dat licht is het geen gek idee om brein en planeet, neurowetenschap en ecologie, als delen van één en hetzelfde filosofische probleem samen te nemen. Wie in dat opzicht zijn tijd ver vooruit lijkt te zijn geweest is de Franse filosoof Henri Bergson (1859-1941). Met name in Matière et mémoire (1896) betoogt Bergson dat er tussen ons bewustzijn ‘binnen’ en de materie ‘buiten’, in plaats van een harde knik of diepe kloof, een kwalitatieve overgang voorstelbaar is die, bovendien, meer recht doet aan de (wetenschappelijke) feiten dan het Cartesiaanse dualisme waar we nog altijd erfgenamen van zijn.

Hoe Bergson dat hard maakt, of tenminste denkt te maken, is wat ik onderzoek in het proefschrift waar ik aan werk. Waar het me vooral om te doen is, is Bergsons theorie van bewustzijn tegen het licht van zijn eigen fundamentele onderzoekingen te houden. Waarom hij bijvoorbeeld een kwalitatief continuüm voorstelt tussen materie en geheugen, is op zichzelf genomen tamelijk obscuur, maar tegen de achtergrond van zijn kritiek op wat we vandaag reductionisme zouden noemen al een stuk helderder – wat ik hier helaas niet uit de doeken kan doen. Zo wil ik laten zien dat er juist voor die aspecten van Bergsons theorie die doorgaans duister worden gevonden goede redenen aan te voeren zijn.

Door Matière et mémoire grondig te analyseren en reconstrueren hoop ik uiteindelijk twee vliegen in één klap te slaan. Ik wil om te beginnen het naadje van de kous weten van het lichaam-geestprobleem, dat me al minstens vijftien jaar als mijn eigen schaduw achtervolgt. Maar behalve een historische kant heeft het onderzoek ook de systematische waar ik al op zinspeelde: ik denk namelijk dat de theorie die Bergson in MM ontwikkelt een hoogst actuele test case is voor het verbinden van brein en planeet, van neuro en eco.

Geef een reactie